Een legaat van aandelen: zo laat u de onderneming gericht na aan uw bedrijfsopvolger
Heeft u meerdere kinderen, maar is er maar één van hen die de onderneming zal voortzetten? Dan is een gewoon testament — of erger nog, geen testament — vaak niet genoeg om te garanderen dat de aandelen daadwerkelijk bij die ene opvolger terechtkomen. Een legaat van aandelen is het instrument dat dit wél gericht regelt.
Het probleem: zonder testament gaat het mis
Stel een herkenbare situatie: vader en moeder bezitten samen alle aandelen in de bv die hun familiebedrijf drijft. Ze hebben twee kinderen — een dochter die al jaren meewerkt in de onderneming en de beoogde opvolger is, en een zoon die een heel andere loopbaan heeft gekozen. Het is de uitdrukkelijke wens van de ouders dat de onderneming naar de dochter gaat.
Overlijdt vader zonder testament, dan treedt automatisch de wettelijke verdeling in werking. Alle bezittingen — inclusief de aandelen in de bv — vererven naar de langstlevende, in dit geval moeder. De kinderen, óók de dochter die de zaak al runt, krijgen ieder alleen een geldvordering op moeder. Moeder kan voor haar verkrijging eventueel nog een beroep doen op de BOR, maar de dochter kan dat niet: zij erft immers geen ondernemingsvermogen, slechts een vordering in geld. Vanuit het oogpunt van verzorging van de langstlevende is dit een logisch systeem, maar voor een gerichte bedrijfsopvolging is het allerminst optimaal.
De oplossing: een legaat van de aandelen
Een legaat is een specifieke uiterste wilsbeschikking in een testament, waarin u precies vastlegt wie een bepaald goed — in dit geval de aandelen — verkrijgt. Degene die het legaat ontvangt, wordt de legataris genoemd. Deze persoon krijgt daarmee een eigen vorderingsrecht jegens de erfgenamen tot levering van de aandelen, welke levering vervolgens via een notariële akte plaatsvindt.
Bij het opstellen van een dergelijk legaat kiest u bovendien of de waarde van de aandelen wel of niet wordt “ingebracht” in de nalatenschap:
- Niet inbrengen: de legataris ontvangt de aandelen “om niet” bovenop haar normale erfdeel — de andere erfgenamen zien hun deel van de nalatenschap dienovereenkomstig kleiner worden
- Wel inbrengen: de legataris moet de waarde van de aandelen vergoeden aan de overige erfgenamen, zodat de onderlinge verdeling in balans blijft
Deze keuze is in de praktijk minstens zo belangrijk als het legaat zelf: zonder inbrengverplichting kan een legaat van een waardevol aandelenpakket tot een forse scheefgroei tussen de kinderen leiden, wat weer kan leiden tot precies het soort familieconflict dat een goede bedrijfsopvolging juist wil voorkomen.
De fiscale kant: fictieve vervreemding en doorschuiven
Bij het overlijden van een aandeelhouder behandelt de wet dit voor de inkomstenbelasting als een fictieve vervreemding van de aandelen (artikel 4.16 Wet IB 2001). Zonder nadere actie zou dit betekenen dat er moet worden afgerekend over de aanmerkelijkbelangwinst — het verschil tussen de waarde van de aandelen op het moment van overlijden en de oorspronkelijke verkrijgingsprijs.
Om deze directe afrekening te voorkomen, kunnen de gezamenlijke erfgenamen én de legataris gezamenlijk verzoeken om de verkrijgingsprijs door te schuiven: de legataris neemt dan de oorspronkelijke, veelal lagere verkrijgingsprijs van de overledene over, in plaats van dat er wordt afgerekend. Dit verzoek is aan een termijn gebonden: het legaat moet binnen twee jaar na het overlijden zijn uitgevoerd en de aandelen moeten binnen die termijn daadwerkelijk aan de legataris zijn geleverd.
Een uitgewerkt voorbeeld
Terug naar vader en moeder met dochter Sanne (beoogd opvolger) en zoon Thijs. Stel dat vader tijdig een testament laat opstellen met een legaat van alle aandelen in de bv aan Sanne, met de bepaling dat de waarde van de aandelen wel wordt ingebracht in de nalatenschap.
Vader overlijdt. De aandelen zijn op dat moment €1.800.000 waard; de gezamenlijke nalatenschap (inclusief de aandelen) bedraagt €2.400.000. Moeder, Sanne en Thijs zijn ieder voor een gelijk deel (1/3, dus €800.000) gerechtigd.
Dankzij het legaat verkrijgt Sanne de aandelen rechtstreeks — in plaats van dat deze automatisch naar moeder gaan via de wettelijke verdeling. Omdat de waarde wordt ingebracht, moet Sanne het verschil tussen de waarde van de aandelen (€1.800.000) en haar eigen erfdeel (€800.000) — dus €1.000.000 — vergoeden aan moeder en Thijs samen, doorgaans in de vorm van een vordering die zij schuldig blijft en later aflost.
Voor de erfbelasting kan Sanne, als bedrijfsopvolger die de aandelen rechtstreeks verkrijgt, een beroep doen op de BOR over de waarde van het ondernemingsvermogen. Voor de inkomstenbelasting kan, mits het verzoek tijdig (binnen twee jaar) wordt gedaan, de aanmerkelijkbelangclaim worden doorgeschoven naar Sanne, zodat ook hier geen directe afrekening plaatsvindt.
Het resultaat: de onderneming komt terecht bij de dochter die haar al runt, moeder en Thijs worden financieel gecompenseerd via de vordering, en zowel de erfbelasting als de inkomstenbelasting worden via de bestaande faciliteiten opgevangen — precies zoals de ouders het voor ogen hadden.
Waarom dit instrument vaker gebruikt zou moeten worden
In de praktijk kiezen veel ondernemers voor een algemene regeling in hun testament (“alles gelijk verdelen, met een regeling voor de onderneming”), zonder specifiek na te denken over een legaat. Het resultaat is vaak een testament dat op papier netjes oogt, maar in de uitwerking niet garandeert dat de bedrijfsopvolger ook daadwerkelijk de zeggenschap krijgt op het moment dat het erop aankomt.
Als fiscalist en adviseur zie ik het legaat van aandelen als een van de meest doeltreffende, maar ondergewaardeerde instrumenten binnen estate planning voor ondernemers — juist omdat het de vraag “wie krijgt de aandelen” volledig losmaakt van de vraag “hoe verdelen we de rest van de nalatenschap eerlijk”.
Tot slot
Een legaat van aandelen voorkomt dat de wettelijke verdeling — of een te algemeen testament — ervoor zorgt dat uw bedrijfsopvolger wel de zaak runt, maar juridisch geen aandeelhouder wordt. In combinatie met de juiste fiscale planning (BOR voor de erfbelasting, doorschuiving voor de inkomstenbelasting, en een bewuste keuze over inbreng van de waarde) is dit een krachtig instrument om zeggenschap, fiscale efficiëntie én een eerlijke verdeling tussen kinderen tegelijk te realiseren.
Gerelateerd: Wat moet er in een testament staan als je een eigen bedrijf hebt? · Wat gebeurt er met aandelen in je BV als je overlijdt zonder testament? (pijler Estate planning) · Hoe werkt de wettelijke verdeling als je geen testament hebt?